«کارگروه خانواده و سلامت جنسی»

1. مقدمه و کلیات
خانواده یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری و تداوم سلامت فرد و جامعه است و کیفیت روابط درون خانواده، به‌ویژه رابطه زوجین و فرزندپروری، می‌تواند با ابعاد مختلف سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی اسلامی اعضای خانواده ارتباط داشته باشد. در این میان، سلامت جنسی بخشی از سلامت همه‌جانبه انسان است که در تعامل با ارزش های اسلامی، کیفیت روابط زوجین، سلامت روان، خانواده و سبک زندگی، آموزش، تربیت و فرهنگ اجتماعی شکل می‌گیرد.
مسائل مرتبط با خانواده و سلامت جنسی، ماهیتی چندبعدی و میان‌رشته‌ای دارند و نمی‌توان آنها را صرفاً در چارچوب یک رشته علمی یا یک دستگاه اجرایی بررسی کرد. تبیین و حل این مسائل مستلزم بهره‌گیری هم‌زمان از دانش پزشکی، روان‌شناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی، اخلاق، فقه، حقوق و سایر حوزه‌های مرتبط است. از سوی دیگر، تحولات اجتماعی، تغییر الگوهای ارتباطی، گسترش فناوری‌های ارتباطی و رسانه‌های نوین، تغییرات سبک زندگی، تحولات نگرشی و نسلی و ظهور مسائل جدید در روابط فردی و خانوادگی، ضرورت رصد مستمر و آینده‌نگرانه این حوزه را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، وجود یک بستر علمی و بین‌رشته‌ای با تاکید بر ارزش های اسلامی برای شناخت دقیق مسائل، گردآوری و ارزیابی شواهد، رصد تحولات، شناسایی خلأهای دانشی و سیاستی، تحلیل سیاست‌ها و برنامه‌های موجود و ارائه توصیه‌های علمی به مراجع ذی‌ربط ضروری به نظر می‌رسد.
بر این اساس، تشکیل «کارگروه خانواده و سلامت جنسی» در معاونت علمی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران می‌تواند ظرفیت موجود در دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی و مراکز پژوهشی کشور را در یک چارچوب علمی و بین‌رشته‌ای گرد هم آورده و زمینه را برای شناخت و اولویت‌بندی مسائل، توسعه شواهد بومی و ارائه توصیه‌های سیاستی در این حوزه فراهم سازد.
2. ضرورت تشکیل کارگروه
تشکیل این کارگروه بر ضرورت ارتقای سلامت جنسی در خانواده و جامعه استوار است و لازم است پیش از هرگونه مداخله در این زمینه، باید مسائل را به‌درستی شناخت، شواهد موجود را ارزیابی کرد، خلأهای دانشی و سیاستی را تشخیص داد و سپس بر اساس شواهد و اقتضائات جامعه، گزینه‌های سیاستی مناسب را طراحی و ارزیابی کرد.
از این منظر، کارگروه قرار نیست یک ساختار اجرایی موازی با دستگاه‌های موجود ایجاد کند؛ بلکه نقش آن ایجاد یک ظرفیت علمی و سیاست‌پژوهی در سطح ملی است که بتواند میان دانش تخصصی، مسائل واقعی جامعه و تصمیم‌گیری در حوزه سلامت ارتباط برقرار کند. 
ضرورت تشکیل این کارگروه را می­توان در موارد زیر جمع­بندی کرد:
چندبعدی بودن مسائل خانواده و سلامت جنسی: مسائل این حوزه در مرز میان سلامت جسمی، روانی و اجتماعی قرار دارند و بسیاری از آنها حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی هستند.
پراکندگی دانش و ظرفیت‌های علمی: متخصصان، صاحب نظران و مراکز علمی متعددی در این حوزه فعالیت دارند؛ با این حال، ظرفیت‌های علمی موجود لزوماً در قالب یک نظام منسجم برای رصد مسئله، اولویت‌بندی پژوهش، تولید اجماع علمی و سیاست‌پژوهی به یکدیگر متصل نیستند.
تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد: سیاست‌گذاری در این حوزه نیازمند دسترسی به شواهد معتبر درباره وضعیت موجود، عوامل مؤثر، اثربخشی مداخلات و پیامدهای احتمالی سیاست‌ها است.
رصد تغییرات و مسائل نوظهور: برخی مسائل پیش از آنکه به مسئله آشکار سیاستی تبدیل شوند، در سطح رفتارهای فردی، روابط زوجین، خانواده، رسانه و فضای مجازی شکل می‌گیرند. از این رو کارگروه باید توانایی رصد روندها و شناسایی مسائل نوظهور را داشته باشد.
توجه هم‌زمان به پیشگیری، ارتقای سلامت و درمان: در سیاست‌گذاری این حوزه باید در کنار بررسی اختلالات جنسی، به ارتقای سلامت، پیشگیری، آموزش متناسب با مراحل زندگی، کیفیت روابط زوجین، سواد سلامت و دسترسی به خدمات تخصصی مناسب نیز توجه شود.
توجه به بافت فرهنگی و اجتماعی ایران: سیاست‌های حوزه خانواده و سلامت جنسی باید ضمن بهره‌گیری از دستورات اسلامی و توجه به شواهد علمی معتبر جهانی، وضعیت خود را با شرایط فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی و ارزشی جامعه ایران منطبق سازد.
ارتقای کیفیت خدمات تخصصی: کارگروه لازم است نیازهای علمی و سیاستی، خلأهای استانداردی و اولویت‌های مورد نیاز نظام خدمات را شناسایی و برای آنها پیشنهاد ارائه کند.
3. جایگاه کارگروه در ساختار فرهنگستان
کارگروه خانواده و سلامت جنسی که ماهیت علمی، بین‌رشته‌ای، سیاست‌پژوهانه، رصدی و مشورتی خواهد داشت به عنوان یک ظرفیت علمی ـ مشورتی در معاونت علمی فرهنگستان فعالیت خواهد کرد و مأموریت آن در چارچوب وظایف و اختیارات فرهنگستان تعریف می‌شود.
کارگروه متولی اجرای مستقیم سیاست‌ها و برنامه‌های دستگاه‌های اجرایی نخواهد بود؛ بلکه از طریق تحلیل شواهد، اجماع‌سازی علمی و ارائه پیشنهاد‌های سیاستی، به بهبود تصمیم‌گیری در این حوزه کمک خواهد کرد.
4. چشم‌انداز
تبدیل شدن کارگروه خانواده و سلامت جنسی به یک مرجع علمی، بین‌رشته‌ای و سیاست‌پژوهی معتبر در زمینه رصد، تحلیل و آینده‌نگری مسائل خانواده و سلامت جنسی و ارائه توصیه‌ها و راهنماهای شواهدبنیان و متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور به مراجع ذی‌ربط.
5. مأموریت
کارگروه خانواده و سلامت جنسی با بهره‌گیری از ظرفیت متخصصان و مراکز علمی کشور، مأموریت دارد وضعیت و تحولات خانواده و سلامت جنسی را رصد و تحلیل کند، مسائل و چالش‌های اولویت‌دار را شناسایی نماید، شواهد علمی موجود را گردآوری و ارزیابی کند، خلأهای دانشی و سیاستی را آشکار سازد و از طریق مطالعات سیاست‌پژوهانه، گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای و ترجمان دانش، توصیه‌های علمی و کاربردی برای ارتقای سیاست‌ها، برنامه‌ها و خدمات مرتبط ارائه دهد.
6. اهداف کلان
کمک به ارتقای سلامت خانواده و سلامت جنسی زوجین
تقویت پژوهش ها در جهت دستیابی بیشتر به شواهد علمی مؤثر و بومی در حوزه خانواده و سلامت جنسی
ایجاد ظرفیت منسجم برای رصد و تحلیل مسائل خانواده و سلامت جنسی در کشور
کمک به ارتقای کیفیت سیاست‌گذاری سلامت جنسی مبتنی بر شواهد
شناسایی و اولویت‌بندی مسائل ملی در حوزه خانواده و سلامت جنسی
تقویت همکاری و هم‌افزایی میان متخصصان و صاحب نظران مراکز علمی مرتبط
کمک به ارتقای کیفیت علمی و حرفه‌ای خدمات مرتبط با سلامت جنسی و خانواده
توسعه ترجمان دانش و ارتباط مؤثر میان جامعه علمی و سیاست‌گذاران
کمک به شناسایی و تحلیل مسائل نوظهور و آینده‌نگری
7. شرح وظایف
•    بررسی سیاست‌ها و برنامه‌های موجود و شناسایی خلأها یا نقاط نیازمند توجه علمی
•    برقراری ارتباط با متخصصان و مراکز علمی و پژوهشی مرتبط و استفاده از ظرفیت آنان حسب موضوع
•    جمع‌آوری، سامان‌دهی و ارزیابی شواهد علمی مرتبط با خانواده و سلامت جنسی
•    برگزاری نشست‌های تخصصی با حضور صاحب‌نظران
•    ارائه طرح های ملی در حوزه های اولویت دار به معاونت علمی فرهنگستان
•    ارجاع موضوعات تخصصی خارج از ترکیب هسته اصلی به متخصصان واجد صلاحیت و استفاده از نظرات آنان پیش از نهایی‌سازی گزارش‌ها
•    بررسی مفهومی و واژه‌گزینی مناسب در خصوص اصطلاحات کاربردی رایج در حوزه خانواده و سلامت جنسی
8. برنامه­ های پیشنهادی
 برنامه 1: بررسی سیاست‌ها و برنامه‌ها
بررسی یافته‌ها و گزارش‌های علمی و حرفه‌ای مرتبط برای شناسایی مسائل جدید و طرح موارد مهم برای بررسی بیشتر
برنامه 2: برقراری ارتباط با جامعه علمی
شناسایی متخصصان و مراکز علمی مرتبط و دعوت موردی از آنان برای مشارکت در موضوعات تخصصی
همفکری با مراکز علمی و دانشگاهی و نیز صاحبان حرف سلامت از جمله پزشکان به منظور افزایش آگاهی آن ها نسبت موضوع خانواده و سلامت جنسی و گسترش اقدامات مشاوره ای و درمانی
برنامه 3: جمع‌آوری، ساماندهی و ارزیابی شواهد علمی
شناسایی و دسته‌بندی مسائل مهم خانواده و سلامت جنسی؛ و انتخاب حداکثر ۵ مسئله کلیدی و اولویت بندی اولیه برای ارائه پیشنهادهای عملیاتی به مراجع بالادستی.
 برای هر یک از اولویت‌های شناسایی‌شده، یک گزارش سیاستی تدوین خواهد شد که به تناسب موضوع شامل موارد زیر است:
•    تحلیل شواهد موجود و خلأهای فعلی
•    گزینه‌های پیشنهادی برای بهبود وضعیت
•    تحلیل هزینه-فایده و امکان‌سنجی اجرایی
•    شاخص‌های ارزیابی موفقیت
برنامه ۴: نشست‌های تخصصی موردی
برگزاری نشست های هدفمند با صاحب‌نظران و مسئولان مرتبط با حوزه سلامت جنسی برای موضوعات اولویت‌دار حسب ضرورت.
برنامه 5: ارائه طرح های ملی
1 - تهیه گزارش از موضوعات بررسی‌شده و فعالیت‌های انجام‌شده و ارائه پیشنهادهای عملیاتی در قالب طرح های ملی به فرهنگستان از جمله راه اندازی کلینیک های سلامت خانواده و آموزش‌های زوجین به‌خصوص جوان‌ها
2 - تهیه اسناد مرتبط با خانواده و سلامت جنسی مانند سند سلامت جنسی مردان، سند سلامت جنسی زنان، سند تربیت جنسی و سند فضای مجازی و استحکام خانواده
برنامه 6: بررسی واژه‌های مناسب
بررسی مفهومی اصلاحات کاربردی رایج در حوزه خانواده و سلامت جنسی از نظر کاربرد، معانی، دلالت‌های علمی و اجتماعی و ارائه پیشنهاد در خصوص معادل مناسب فارسی با توجه به فرهنگ بومی کشور
9. ساختار پیشنهادی کارگروه
الف) هسته اصلی کارگروه
تعداد هسته اصلی کارگروه شامل حداکثر 7 نفر از متخصصان و صاحب نظران منتخب می باشند که مسئول اجرای شرح وظایف کارگروه، تصویب برنامه‌ها و نظارت علمی بر فعالیت‌ها خواهند بود. این افراد توسط مسئول کارگروه انتخاب و به معاون علمی فرهنگستان معرفی می گردند. مسئول کارگروه از اعضای پیوسته فرهنگستان بوده و توسط معاون علمی فرهنگستان انتخاب می گردد.
ترکیب تخصصی پیشنهادی
پزشکی (اورولوژی، زنان، روان‌پزشکی و غدد)
روان‌شناسی بالینی
جامعه‌شناسی
علوم تربیتی
فقه
حقوق
ب) شورای مشورتی تخصصی
متشکل از صاحب‌نظران رشته‌های مختلف که حسب موضوع در جلسات و پروژه‌های کارگروه مشارکت می‌کنند.
ج) شبکه علمی همکاران
شامل پژوهشگران، متخصصان و صاحب نظران علمی، انجمن‌های علمی و مراکز پژوهشی که بر اساس پروژه‌های مشخص با کارگروه همکاری خواهند داشت.