زمین پاک؛ مسئولیتی مشترک برای سلامت انسان و محیط زیست
به مناسبت ۲ اردیبهشت، روز جهانی زمین پاک (22 April)، دکتر کاظم ندافی، استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، عضو پیوسته فرهنگستان علوم پزشکی و عضو گروه ارتقای سلامت فرهنگستان در گفتوگو با روابط عمومی فرهنگستان علوم پزشکی، بر اهمیت حفاظت از زمین بهعنوان بستر حیات انسان و سایر موجودات زنده تأکید کرد و مهمترین چالشها و راهکارهای حفظ محیط زیست را تشریح نمود.
چرا ۲۲ آوریل به عنوان روز جهانی زمین پاک نامگذاری شده است و هدف اصلی آن چیست؟
از دیدگاه اسلام زمین بهعنوان بستر حیات انسان و موجودات زنده مورد توجه است، به گونهای که قرآن کریم در این زمینه میفرماید:
«مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَىٰ»
ما شما را از زمین آفریدیم؛ و به آن بازمیگردانیم؛ و بار دیگر (در قیامت) شما را از آن بیرون میآوریم.
بنابراین حفاظت از این گهواره حیات برای انسان وظیفهای مهم و اساسی تلقی میشود. نامگذاری روز ۲۲ آوریل بهعنوان روز جهانی زمین پاک نیز تلاشی در همین راستاست تا در سطح بینالمللی این موضوع در کانون توجه قرار گیرد و همه مردم به حفاظت از این سرمایه بیبدیل فراخوانده شوند. هدف اصلی این نامگذاری نیز توسعه سواد محیطزیستی و جلب مشارکت مردم در زمینههای مرتبط با حفظ محیط زیست است.
بزرگترین چالش محیط زیستی جهان امروز چیست و چرا مقابله با آن ضروری است؟
به گفته دکتر ندافی، شواهد علمی نشان میدهد که آلودگی و تخریب زمین از طریق زنجیرههای آب، خاک و غذا سالانه موجب مرگ زودرس میلیونها نفر در سراسر جهان میشود. در مقابل، حفاظت از زمین و احیای اکوسیستمهای تخریبشده علاوه بر ذخیرهسازی کربن و تعدیل اقلیم، نقش مهمی در کاهش بیماریهای غیرواگیر و بهبود سلامت روانی ـ اجتماعی جوامع دارد.
وی افزود: ورود و انباشت عناصر سمی در خاک، چه با منشأ طبیعی مانند هوازدگی سنگها و فرسایش و چه از منابع انسانساخت مانند فعالیتهای شهری، صنعتی، ترافیکی و احتراق سوختهای فسیلی، میتواند با کاهش کیفیت خاک به مانعی جدی برای پایداری محیطی تبدیل شود و از طریق آلودگی هوا، آب و گیاهان سلامت اکوسیستم و موجودات زنده را تهدید کند.
این استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران تأکید کرد: تماس مستقیم با ذرات خاک آلوده از طریق بلع، استنشاق یا تماس پوستی میتواند اثرات نامطلوب عناصر سمی را بهویژه در کودکان افزایش دهد. بر اساس مطالعات تجربی و همهگیرشناسی، مؤسسه بینالمللی تحقیقات سرطان عناصر آرسنیک، سرب، کادمیم و نیکل را به دلیل آثار ناهنجاریزایی، سرطانزایی و جهشزایی در اولویت کنترل قرار داده است. انباشت بیش از حد این عناصر در بدن انسان میتواند موجب اختلال در سیستمهای عصبی، ایمنی، خونساز، کلیوی، پوستی، تنفسی، استخوانی، قلبی ـ عروقی و گوارشی و حتی بروز انواع سرطان یا مرگ شود.آلودگی پلاستیک چگونه زندگی جانوران دریایی و زنجیره غذایی انسان را تهدید میکند؟دکتر ندافی با اشاره به افزایش چشمگیر میکروپلاستیکها در دریاها و اقیانوسها در دهههای اخیر گفت: میکروپلاستیکها امروز به یکی از چالشهای مهم محیط زیست تبدیل شدهاند و از مسیرهای مختلف سلامت انسان را تهدید میکنند. ورود این ذرات به زنجیره غذایی از طریق آبزیان میتواند ایمنی غذایی انسان را با خطر مواجه کند و همین موضوع لزوم اقدامات ملی و بینالمللی برای کنترل آن را دوچندان میکند. روز زمین پاک نیز فرصتی برای توجه کشورها به این موضوع است.چرا حفاظت از جنگلها برای کنترل تغییرات اقلیمی حیاتی است؟عضو پیوسته فرهنگستان علوم پزشکی کشور اظهار کرد: فضاهای سبز با تشویق به تحرک بدنی، کاهش استرس و کاهش دمای محیط نقش مهمی در پیشگیری از بیماریهای قلبی ـ عروقی و دیابت دارند. افزون بر این، مراتع، جنگلها و تالابها بهعنوان «چاهکهای کربن» عمل میکنند و حفاظت از آنها یکی از ارزانترین و مؤثرترین راهکارها برای کاهش اثرات گرمایش زمین و مقابله با تغییرات اقلیمی است.به گفته عضو پیوسته فرهنگستان علوم پزشکی، آلودگی زمین چرخهای معیوب ایجاد میکند که در آن سلامت اکوسیستم، امنیت غذایی و بهرهوری اقتصادی تضعیف میشود. توجه همزمان به راهکارهایی مانند گذار به انرژیهای تجدیدپذیر، اقتصاد چرخشی، کاهش آلایندهها، احیای اکوسیستمهای طبیعی، حفاظت از تنوع زیستی و صیانت از جنگلها تنها مسیر مؤثر برای حفظ زیستپذیری زمین تا افق ۲۰۵۰ است.
چرا کاهش مصرف انرژی میتواند به حفظ سلامت کره زمین کمک کند؟دکتر ندافی با اشاره به مفهوم «سلامت واحد» (One Health) گفت: این مفهوم بر پیوستگی سلامت انسان، حیوان و محیط زیست تأکید دارد. در این میان، زمین بهعنوان منبع و مخزن آلایندهها و همچنین عامل تعدیلکننده محیط از جایگاه ویژهای برخوردار است.وی افزود: تخریب زمین که شامل فرسا
یش، شورشدگی، کاهش ماده آلی، آلودگی به آلایندههای مختلف و تخریب جنگلهاست، نهتنها توان تولید غذا را کاهش میدهد بلکه از طریق ایجاد گرد و غبار و ورود آلایندهها به زنجیره غذایی سلامت انسان را نیز تهدید میکند. گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد محیطهای ناسالم شامل آلودگی هوا، آب و خاک مسئول نزدیک به ۲۴ درصد از بار جهانی بیماریها معادل حدود ۱۳ میلیون مرگ در سال هستند. در منطقه مدیترانه شرقی که ایران نیز بخشی از آن است این رقم حدود ۲۲ درصد است.عضو گروه ارتقاء سلامت فرهنگستان علوم پزشکی تأکید کرد: کاهش مصرف انرژی بهویژه انرژیهای مبتنی بر سوختهای فسیلی و در کنار آن گسترش استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، یکی از مهمترین راهکارهای کاهش آلایندهها و حفاظت از محیط زیست محسوب میشود.نقش مدارس در فرهنگسازی حفاظت از محیط زیست چیست؟به گفته دکتر ندافی، تربیت نسل آینده برای حفاظت مسئولانه از محیط زیست باید در اولویت قرار گیرد و مدارس در این زمینه نقشی اساسی دارند. افزایش سواد محیطزیستی دانشآموزان از طریق برنامههای آموزشی و فعالیتهای فوقبرنامه میتواند به مشارکت خانوادهها نیز منجر شود. از این رو لازم است در متون درسی و برنامههای آموزشی مدارس توجه بیشتری به موضوع حفاظت از محیط زیست و زمین پاک صورت گیرد.راهکارهای حفظ پاکی و پایداری زمیناستاد گروه بهداشت دانشکاه علوم پزشکی تهران در پایان به برخی راهکارهای اساسی برای حفظ محیط زیست اشاره کرد:مدیریت صحیح انواع پسماندها بر اساس سلسلهمراتب مدیریت پسماندجمعآوری و تصفیه انواع فاضلابها و استفاده صحیح از پسابهاجایگزینی تدریجی کودهای شیمیایی با کودهای آلی (کمپوست) و بیولوژیک با نظارت بر کیفیت آنهاایجاد «کمربند سبز» در پیرامون شهرهای صنعتی و پرجمعیت برای جذب آلایندههاحفاظت از اکولوژی خاک و راهاندازی سامانه پایش ملی سلامت خاک.
