از چالش آینده ایران؛ کاهش جمعیت جوان کشور و مشکلات اجتماعی-فرهنگی ناشی از آن
به مناسبت هفته ملی جمعیت، روابط عمومی فرهنگستان علوم پزشکی با دکتر سعید زارع، جامعهشناس و عضو کارگروه جمعیت این فرهنگستان، درباره مهمترین چالشهای اقتصادی و اجتماعی پیشروی ایران و نیز عوامل مؤثر بر کاهش نرخ فرزندآوری گفتوگو کرده است.
جمعیت؛ محور اصلی چالشهای آینده ایران
دکتر زارع با اشاره به روند تحولات جمعیتی کشور، مهمترین چالشهای دهههای آینده ایران را در دو بُعد اقتصادی و اجتماعی قابل بررسی دانست و اظهار کرد: در بُعد اقتصادی، کاهش نیروی کار جوان، افزایش هزینههای بازنشستگی و درمان، فشار فزاینده بر صندوقهای بیمه و تأمین اجتماعی و همچنین تشدید ناترازیهای بودجهای دولت از جمله پیامدهای مستقیم سالمندی جمعیت است. این روند میتواند تعادل منابع و مصارف عمومی را با دشواریهای جدی مواجه کند.
این جامعه شناس فرهنگی افزود: در بُعد اجتماعی، مسئله تنهایی سالمندان، افزایش نیاز به مراقبتهای ویژه و فشار مضاعف بر خانوادهها از مهمترین دغدغههای پیشروست. به گفته او، کاهش انسجام خانوادگی و افزایش فشارهای روحی و روانی ناشی از این تحولات، میتواند به یکی از بزرگترین چالشهای اجتماعی آینده ایران تبدیل شود.
دلایل کاهش نرخ فرزندآوری
عضو کارگروه جمعیت فرهنگستان علوم پزشکی درباره عوامل مؤثر بر کاهش نرخ فرزندآوری در سالهای اخیر گفت:
تأخیر در ازدواج جوانان، افزایش سن ازدواج، رشد تجرد قطعی، تعویق در فرزندآوری نخست و افزایش فاصله بین تولد فرزند اول و فرزندان بعدی از مهمترین عوامل کاهش نرخ باروری در کشور به شمار میروند.
وی تأکید کرد: کاهش نرخ باروری پدیدهای چندبُعدی است و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بهصورت همزمان در آن نقش دارند.
عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر باروری
دکتر زارع در تشریح عوامل اقتصادی اظهار داشت: کمبود مسکن ارزانقیمت برای زوجهای جوان و نبود اشتغال و درآمد پایدار از مهمترین موانع اقتصادی فرزندآوری است.
وی در ادامه به عوامل اجتماعی اشاره کرد و گفت: کاهش امید به آینده در میان جوانان، احساس تبعیض و نابرابریهای اجتماعی و دغدغه عدالت اجتماعی، تأثیر مستقیمی بر تصمیمگیری زوجها برای فرزندآوری دارد. اساساً یکی از پیشفرضهای مهم فرزندآوری، احساس امنیت و عدالت در بستر اجتماعی است.
این جامعهشناس در بخش دیگری از سخنان خود، تغییر ارزشها و نگرشهای نسل جوان نسبت به ازدواج و تشکیل خانواده را از مهمترین عوامل فرهنگی کاهش باروری دانست و تصریح کرد: در جامعهشناسی گفته میشود باورها، ارزشها را شکل میدهند و ارزشها نیز به هنجارها منجر میشوند. بنابراین اگر به دنبال افزایش ازدواج و فرزندآوری هستیم، باید باورهای جوانان را در این زمینه بهدرستی درک کنیم و به دغدغهها و گرههای ذهنی آنان پاسخ دهیم.
وی افزود: مسئله اجتماعی، پاسخ اجتماعی میطلبد. سیاستگذاران باید ابتدا مسئله را بهدرستی فهم کنند و سپس متناسب با ابعاد آن، راهکارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ارائه دهند.
سیاستهای حمایتی دولت در حوزه جمعیت
دکتر زارع با اشاره به شرایط خاص کشور در دوره اخیر گفت: موضوع جمعیت در بستر صلح و ثبات رشد میکند و در شرایط جنگ، در همه جوامع شاهد کاهش ازدواج و فرزندآوری هستیم. در دولت دکتر پزشکیان نیز بروز شرایط جنگی، چالشهایی در حوزه جمعیت ایجاد کرد.
وی ادامه داد: با این حال، دولت تلاش کرده است بر سیاستهای زودبازده و دارای اثر مستقیم بر ازدواج و فرزندآوری تمرکز کند. از جمله این اقدامات میتوان به توسعه خوابگاههای متأهلین برای دانشجویان و اجرای طرح «کارت امید مادر» اشاره کرد.
این عضو کارگروه جمعیت با بیان اینکه «کارت امید مادر» یکی از اقدامات اثرگذار در حوزه مشوقهای جمعیتی بوده است، گفت: بر اساس ارتباطات گسترده دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با مردم و نخبگان، استقبال از این طرح قابل توجه بوده و میزان استقبال از آن با مجموع سایر مشوقهای پیشبینیشده در قانون، حتی وام فرزندآوری، برابری میکند.
وی خاطرنشان کرد: این اقدام تشویقی با نظر و پیگیری دکتر دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، اجرایی شد و توانست بازخورد مثبتی در جامعه ایجاد کند.
