
تبیین مفهوم نظریه و نظریهپردازی در حوزه سلامت
وبینار تخصصی تبیین مفهوم نظریه و نظریهپردازی در حوزه سلامت به همت گروه آیندهنگری، نظریهپردازی و رصد کلان سلامت و با پشتیبانی علمی فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل، این رویداد علمی با هدف گردهمآوری صاحبنظران رشتههای گوناگون اعم از فلسفه علم، تاریخ پزشکی، اخلاق و جامعهشناسی پزشکی با هدف تربیت نیروی انسانی نظریهپرداز و ترویج گفتمان میانرشتهای در نظام سلامت تشکیل و در راستای اجرای برنامه راهبردی شماره ۱۰۲ فرهنگستان علوم پزشکی (مطالعه نظری در خصوص مفهومشناسی و روششناسی نظریات جدید در حوزههای میانبخشی سلامت) سازماندهی شد.
چرایی نظریهپردازی
دکتر مصطفی قانعی (رئیس گروه آیندهنگری و رصد کلان سلامت و دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای زیست و سلولهای بنیادی) با تشریح ضرورت شکستن رکود علمی، تأکید کرد که دانشگاهها باید از انبار اطلاعات به کارخانه نظریهپردازی تغییر ماهیت دهند. وی با مرور سنت طب ایرانی-اسلامی (از جندیشاپور تا نقد رازی بر جالینوس) و تبیین دیدگاههای پوپر و کوهن، پذیرش ابطالگرایی و نقدپذیری را لازمه پویایی علم دانست.
وی همچنین با استناد به آموزههای اسلامی، مدل قرآنی معرفت (حرکت از تجارب حسی به سوی تخیل، توهم، تعقل و درک قوانین ثابت) را تشریح کرد و نقش تخیل خلاق در کشفیات بزرگ علمی (همچون ساختار بنزن ککوله و جدول مندلیف) را یادآور شد. دکتر قانعی در نهایت تصریح کرد چالشهای کلان ایران مانند پرداخت از جیب، سالمندی و مهاجرت نخبگان، بدون چارچوب نظری منسجم قابل حل نیستند.
چیستی نظریه؛ از زایش تا تکامل
دکتر شهرام توفیقی (دبیر علمی برنامه) به بررسی لایههای معرفتشناختی پنهان در پس رفتارهای بالینی و مدیریتی پرداخت. وی با طرح سناریوی مراجعات مکرر یک بیمار مبتلا به دیابت مزمن (شیوا) و تحلیل سه رفتار متفاوت پزشکان، نشان داد که چگونه اقدامات عملی درمانگران حاصل پیشفرضها (اکسیومها)، پارادایمها (زیستپزشکی تقلیلگرا، زیستی-روانی-اجتماعی BPS، یا سلامت عمومی SDH) و نظریههای پشتیبان آنها است. وی همچنین در بخش دیگری، الگوهای تصمیمگیری مدیران بیمارستان را در سه قالب بوروکراتیک، انسانگرا و سیستمی تحلیل کرد و نتیجه گرفت که تصمیمگیری پایدار و جامع در نظام سلامت، نیازمند آموزش فلسفه علم، شناخت پارادایمها و تربیت نظاممند نظریهپردازان در آموزش پزشکی است.
سیر تحول نظریات پزشکی در گذر زمان
دکتر کامران محلوجی (عضو هیأت علمی گروه تاریخ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران) سیر تاریخی الگوهای نظریهپردازی در طب را مرور کرد. وی با بررسی الگوی بینرشتهای جندیشاپور، شکلگیری مکتب یاتروشیمی (کاربرد کانیها توسط پاراسلسوس و گلاوبر)، و پیدایش پاتولوژی سلولی ویرشو و پیوند آن با پزشکی اجتماعی را تشریح نمود. وی چگونگی تأثیر بحران جنگها بر توسعه ایمونولوژی و داروسازی (از گاز خردل تا شیمیدرمانی)، پیدایش طب مراقبتهای ویژه (ICU) متأثر از سایبرنتیک، غلبه پزشکی مبتنی بر شواهد (EBM)، ظهور پارادایم اکولوژیک هولوبیوئنت (میکروبیوم و اپیژنتیک) و در نهایت نقش کلاندادهها و هوش مصنوعی در استخراج دادههای زیستی را تحلیل کرد.
از داده تا نظریه: جایگاه تبیین در علم و علوم طبی
دکتر زهرا زرگر (استادیار پژوهشکده مطالعات علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی) به تبیین روششناسی حرکت دانشمندان از دادههای تجربی به سوی نظریهها پرداخت. وی ضمن مقایسه استقرا، قیاس پوپری و استدلال ربایشی(استنتاج بهترین تبیین)، فضایل تبیینی نظیر قدرت تبیین، گستره، یکپارچهسازی و مقتصد بودن را تشریح کرد. وی با ارائه مثالهایی از سطوح مختلف بیماری، نشان داد که علوم طبی پدیدهها را در لایههای گوناگون (زیستی، رفتاری، اجتماعی و جمعیتی) تبیین میکنند و انتخاب بهترین تبیین در پزشکی علاوه بر فضایل علمی، به حدود امکان مداخله عملی برای بهبود سلامت بیمار بستگی دارد.
دستاورد و رویکرد آتی
در بخش پایانی وبینار، بر تداوم این نشستهای میانرشتهای و تدوین مستندات سیاستگذاری تاکید شد تا نتایج این گفتمانها به تصمیمگیریهای کلان و اصلاح ساختارهای اجرایی در نظام سلامت کشور منتج گردد.




