ضرورت احیای مرجعیت علمی و نظارت تخصصی بر تولیدات سلامت‌محور رسانه ملی
یادداشتی کارشناسی از منظر روابط عمومی و امور بین الملل فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران
رسانه ملی، به اعتبار گستره نفوذ اجتماعی و مرجعیت فرهنگی خود، نقشی فراتر از اطلاع‌رسانی بر عهده دارد و در شکل‌دهی به نگرش‌ها، باورها و رفتارهای مرتبط با سلامت جامعه از جایگاهی تعیین‌کننده برخوردار است. برنامه‌های سلامت‌محور، از گفت‌وگوهای پزشکی و برنامه‌های آموزشی تا مستندها، فیلم‌ها و مجموعه‌های نمایشی، می‌توانند در ارتقای سواد سلامت، اصلاح سبک زندگی و پیشگیری از بیماری‌ها، اثری عمیق و ماندگار داشته باشند. با این حال، همین ظرفیت ارزشمند، در صورت فقدان سیاست‌گذاری منسجم و نظارت علمی مؤثر، ممکن است ناخواسته به بستری برای انتشار اطلاعات نادرست، ترویج باورهای غیرعلمی و شکل‌گیری رفتارهای مخاطره‌آمیز سلامت تبدیل شود.یکی از پیش‌نیازهای تحقق مأموریت سلامت‌محور رسانه ملی، برخورداری از ساختاری تخصصی، صاحب‌اختیار و برخوردار از پشتوانه علمی معتبر برای سیاست‌گزاری، هدایت و نظارت بر محتوای مرتبط با سلامت است.
شورای سیاست‌گزاری سلامت سازمان صداوسیما با همین فلسفه و با هدف تعیین اولویت‌ها، تدوین راهبردهای رسانه‌ای نظام سلامت و نظارت بر تحقق آن‌ها شکل گرفته است؛ نهادی که کارکرد آن نباید به مشورت‌های موردی و تشریفاتی تقلیل یابد، بلکه شایسته است به‌عنوان مرجع علمی و سیاست‌گذار در این عرصه، نقشی مؤثر و تعیین‌کننده داشته باشد.جایگاه سازمانی و میزان اختیار این شورا، مستقیماً بر توانایی آن در ایفای مأموریت نظارتی اثرگذار است. از این منظر، انتقال شورا از سطح ریاست سازمان به مجموعه معاونت سیما، چنانچه با حفظ اختیارات، استقلال کارشناسی و سازوکار پاسخ‌گویی همراه نباشد، می‌تواند از انسجام و اقتدار سیاست‌گزاری سلامت بکاهد و دامنه اثرگذاری آن را محدود سازد.
مسئله اساسی، صرفاً تغییر محل استقرار اداری شورا نیست؛ بلکه باید اطمینان حاصل شود که این نهاد همچنان از اختیار واقعی برای ارزیابی، اصلاح و پیشگیری از انتشار محتوای مغایر با موازین علمی برخوردار است.امروز در برخی تولیدات و برنامه‌های سلامت‌محور، نگرانی‌هایی درباره طرح توصیه‌های درمانی فاقد پشتوانه کافی، ساده‌سازی غیرمسئولانه مسائل پیچیده پزشکی و معرفی روش‌های غیرمعتبر به‌عنوان راهکارهای قطعی درمان مشاهده می‌شود. همچنین حضور افرادی با صلاحیت علمی، تخصصی یا حرفه‌ای نامتناسب با موضوع مورد بحث، در جایگاه کارشناس و صاحب‌نظر، می‌تواند مرز میان دانش معتبر پزشکی و ادعاهای غیرمستند را برای مخاطب مخدوش کند.
بدیهی است شهرت رسانه‌ای، توانایی سخنوری، برخورداری از عناوین غیرمرتبط یا تجربه شخصی، به‌تنهایی جایگزین مدرک معتبر، صلاحیت حرفه‌ای و دانش تخصصی متناسب با موضوع پزشکی نیست.در حوزه سلامت، معرفی یک فرد به‌عنوان متخصص، مسئولیتی علمی و اخلاقی ایجاد می‌کند؛ بنابراین احراز مدرک تحصیلی، رشته تخصصی، شماره نظام پزشکی و حدود صلاحیت حرفه‌ای میهمانان پزشکی باید پیش‌شرط حضور آنان در برنامه‌های تخصصی باشد. اهمیت این موضوع در برنامه‌های گفت‌وگومحور دوچندان است؛ زیرا مخاطب معمولاً اظهارات کارشناسی را که از سوی رسانه ملی معرفی می‌شود، واجد اعتبار علمی و قابل اتکا تلقی می‌کند و چه‌بسا بر اساس آن تصمیمی درباره سلامت خود و خانواده‌اش بگیرد.
از این رو، هرگونه سهل‌انگاری در انتخاب میهمانان و ارزیابی محتوای اظهارات آنان، می‌تواند فراتر از یک خطای رسانه‌ای، پیامدهای جدی برای سلامت عمومی به دنبال داشته باشد.پیامد چنین خطاهایی ممکن است به تأخیر در مراجعه به پزشک، قطع یا تغییر خودسرانه درمان، مصرف نامناسب دارو، پرداخت هزینه‌های غیرضروری و حتی آسیب‌های جبران‌ناپذیر جسمی و روانی منجر شود.
در حوزه سلامت روان نیز توصیه‌های غیرتخصصی درباره اختلالات روان‌پزشکی، مداخلات درمانی فاقد شواهد و اظهارنظرهای ساده‌انگارانه می‌توانند انگ اجتماعی، سردرگمی و رنج مضاعف بیماران و خانواده‌های آنان را تشدید کنند. در تولیدات نمایشی نیز مسئولیت رسانه کمتر از برنامه‌های مستقیم پزشکی نیست؛ بازنمایی نادرست بیماری‌ها، فرایندهای تشخیصی و درمانی، روابط پزشک و بیمار و مسائل اخلاق پزشکی می‌تواند به‌تدریج نگرش عمومی را از واقعیت‌های علمی دور سازد.این نگرانی‌ها با اصول پذیرفته‌شده ارتباطات سلامت در جهان نیز همخوان است. سازمان جهانی بهداشت، اطلاعات نادرست سلامت را تهدیدی برای تصمیم‌گیری آگاهانه و سلامت فردی و اجتماعی می‌داند و بر تقویت سواد سلامت، دسترسی به منابع معتبر و راستی‌آزمایی علمی تأکید دارد.
ضوابط حرفه‌ای بین‌المللی نیز بر ضرورت رعایت صداقت علمی، پرهیز از ادعاهای اغراق‌آمیز و جلوگیری از تبدیل حضور رسانه‌ای پزشکان به ابزار تبلیغات گمراه‌کننده تأکید می‌کنند. در کشور ما نیز وجود قوانین و مقررات ناظر بر .تبلیغات امور پزشکی، عناوین تخصصی و فعالیت حرفه‌ای شاغلان حوزه سلامت، نشان‌دهنده آن است که اطلاع‌رسانی پزشکی امری عادی و فاقد ضابطه نیست و باید با مسئولیت‌پذیری و نظارت تخصصی همراه باشد.در چنین شرایطی، مکاتبات و پیگیری‌های مکرر فرهنگستان علوم پزشکی با ریاست محترم سازمان صداوسیما درباره ضرورت تقویت و احیای نقش شورای سیاست‌گذاری سلامت، بیانگر دغدغه جدی جامعه علمی کشور نسبت به این مسئله است.
پیشنهاد مشارکت نمایندگان فرهنگستان علوم پزشکی، سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در این شورا نیز با هدف تقویت پشتوانه علمی، حرفه‌ای و حاکمیتی تصمیمات و ایجاد پیوندی مؤثر میان رسانه و نظام سلامت مطرح شده است. چنین مشارکتی نه به معنای مداخله در مسئولیت‌های مدیریتی سازمان، بلکه اقدامی برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و تخصصی کشور در راستای ارتقای کیفیت و اعتبار تولیدات رسانه‌ای است.شایسته نیست رسانه‌ای با چنین گستره نفوذ و اعتبار ملی، در موضوعی به اهمیت سلامت مردم، فاقد سازوکار نظام‌مند و قابل ارزیابی برای بررسی علمی محتوا و احراز صلاحیت کارشناسان باشد.
راه‌حل این مسئله، محدودسازی فعالیت رسانه‌ای یا ایجاد موانع غیرضروری در مسیر تولید نیست؛ بلکه استقرار نظامی هوشمند، چابک و پاسخ‌گو برای تضمین صحت علمی محتوا، صیانت از حقوق مخاطبان و افزایش اعتماد عمومی است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود شورای سیاست‌گزاری سلامت با جایگاهی متناسب در سطح ریاست سازمان، اختیارات روشن و ضمانت اجرایی مشخص احیا شود و بررسی علمی برنامه‌های سلامت‌محور، پیش از تولید و پخش، در دستور کار آن قرار گیرد.همچنین تشکیل کارگروه‌های تخصصی در حوزه‌های پزشکی، داروسازی، دندان‌پزشکی، روان‌پزشکی، سلامت روان، تغذیه، بهداشت عمومی و اخلاق پزشکی می‌تواند امکان ارزیابی دقیق و متناسب با موضوع هر برنامه را فراهم آورد. تدوین دستورالعملی شفاف برای احراز صلاحیت میهمانان، اعلام مستندات علمی توصیه‌های پزشکی، تفکیک آموزش سلامت از تبلیغات تجاری، پیش‌بینی سازوکار اصلاح و پاسخ‌گویی به خطاهای علمی و ارزیابی مستمر محتوای پخش‌شده نیز از اقدامات ضروری در این مسیر است. مشارکت رسمی و مؤثر نمایندگان فرهنگستان علوم پزشکی، وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی در ساختار این شورا می‌تواند پشتوانه علمی و اعتبار حرفه‌ای آن را به‌طور چشمگیری تقویت کند.احیای شورای سیاست‌گزاری سلامت سازمان صداوسیما نه مطالبه‌ای سازمانی و نه خواسته‌ای محدود به یک نهاد علمی است؛ بلکه ضرورتی ملی در راستای صیانت از سلامت عمومی، پاسداشت اعتماد مردم و تحقق مسئولیت اجتماعی رسانه ملی به شمار می‌رود. انتظار می‌رود مدیریت محترم سازمان صداوسیما با نگاهی راهبردی و آینده‌نگر، زمینه بازگشت این شورا به جایگاه مؤثر و شایسته خود را فراهم آورد؛ چراکه اعتبار رسانه ملی تنها به گستره مخاطبان، جذابیت برنامه‌ها و میزان اثرگذاری آن وابسته نیست، بلکه به میزان اطمینان مردم از درستی، امانت‌داری و اعتبار علمی پیام‌هایی بستگی دارد که درباره سلامت و جان انسان‌ها از این رسانه منتشر می‌شود.
سلامت مردم امانتی ملی است و صیانت از آن، مسئولیتی مشترک میان نظام سلامت و رسانه ملی؛ مسئولیتی که تحقق آن، بدون مرجعیت علمی، نظارت تخصصی و سیاست‌گزاری منسجم، امکان‌پذیر نخواهد بود.
روابط عمومی و امور بین الملل فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران
