مسئولیت صداوسیما در قبال سلامت عمومی و اعتماد علمی جامعه
سلامت عمومی از بنیادی‌ترین سرمایه‌های اجتماعی هر کشور و اعتماد مردم به نظام پزشکی و نهادهای علمی، از مهم‌ترین ارکان حفظ این سرمایه است.
رسانه ملی، به دلیل گستره نفوذ و اعتبار اجتماعی خود، مسئولیتی فراتر از اطلاع‌رسانی معمولی دارد و در حوزه سلامت باید همواره تابع اصول علمی، اخلاق حرفه‌ای و مصالح عمومی باشد.
با این حال، تکرار حضور افرادی با صلاحیت علمی و حرفه‌ای احرازنشده در برنامه‌های تلویزیونی، به‌ویژه در جایگاه کارشناس پزشکی، نگرانی جدی درباره سیاست‌های محتوایی صداوسیما ایجاد کرده است.پرونده حسین خیراندیش، مشهور به حکیم خیراندیش، نمونه‌ای قابل تأمل از ضرورت بازنگری در این رویکرد رسانه‌ای است.
فردی که سال‌ها با عنوان مروج طب سنتی در برنامه‌های مختلف تلویزیونی حضور یافت و دیدگاه‌های خود را درباره درمان بیماری‌ها، حجامت، زالودرمانی و اصلاح مزاج به مخاطبان عرضه کرد.
مسئله اصلی، صرفاً طرح دیدگاه‌های مربوط به طب سنتی نیست؛ زیرا سازمان جهانی بهداشت نیز امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های طب سنتی را در چارچوب شواهد معتبر، ارزیابی ایمنی، اثربخشی و نظارت علمی به رسمیت می‌شناسد.
مسئله آنجاست که تجربه شخصی، باورهای فردی و آموزه‌های اثبات‌نشده، بدون ارزیابی علمی و نقد متخصصان، در جایگاه دانش پزشکی معتبر به جامعه عرضه شوند.نمونه آشکار این رویکرد، ادعای حیرت‌آور امکان احیای افراد جان‌باخته در تصادفات از طریق بریدن رگ میان دو انگشت دست چپ، موسوم به فصد رگ اُسیلم، است.
چنین ادعایی نه‌تنها فاقد پشتوانه علمی معتبر است، بلکه می‌تواند با ایجاد تصور نادرست درباره احیای مصدومان، موجب تأخیر در اقدامات حیاتی و افزایش خطر مرگ یا معلولیت شود.
احیای قلبی ریوی، استفاده سریع از دستگاه شوک خودکار و مداخلات استاندارد اورژانسی، روش‌های مبتنی بر شواهد برای مواجهه با ایست قلبی هستند و هیچ جایگاهی برای بریدن رگ دست در دستورالعمل‌های معتبر احیا وجود ندارد.خطر چنین اظهاراتی زمانی دوچندان می‌شود که از تریبون رسانه‌ای برخوردار از اعتماد عمومی پخش شوند و مخاطب، اعتبار رسانه را به‌اشتباه معادل اعتبار علمی گوینده تلقی کند.این نگرانی به یک برنامه یا یک ادعای منفرد محدود نیست و اظهارات مناقشه‌برانگیز درباره کرونا، واکسیناسیون و روش‌های پیشگیری و درمان نیز ضرورت ارزیابی انتقادی عملکرد رسانه‌ای این جریان را آشکار می‌کند.از سوی دیگر، گزارش‌های منتشرشده درباره فعالیت آموزشی منتسب به خیراندیش و تأسیس مجموعه‌ای تحت عنوان شعبه دانشگاه پزشکی ارمنستان در ایران، ابعاد نگران‌کننده‌تری از مسئله را نمایان ساخته است.
بر اساس گزارش‌های قضایی و رسانه‌ای، این مجموعه بدون مجوز لازم از مراجع ذی‌صلاح فعالیت کرده و شماری از دانشجویان با وعده دریافت مدارک دانشگاهی معتبر، مبالغ قابل توجهی پرداخت کرده‌اند.
در گزارش تسنیم آمده است که دادگاه در مهرماه ۱۴۰۰ در پرونده مربوط، حکم دو سال حبس تعزیری، رد مال و جزای نقدی صادر کرده و در ادامه حکم جلب سیار متهم نیز گزارش شده است.سرانجام، خبرگزاری تسنیم در ۱۷ آبان ۱۴۰۵ از بازداشت وی با شکایت خصوصی و شکایت سازمان نظام پزشکی خبر داد؛ جزئیات سایر اتهامات و روند رسیدگی به آنها باید مطابق مراجع قضایی پیگیری شود.در این میان، پرسش بنیادین آن است که چگونه فردی با چنین سوابق و ابهامات حرفه‌ای، سال‌ها امکان حضور مکرر در رسانه ملی و معرفی دیدگاه‌های خود به‌عنوان آموزه‌های پزشکی را داشته است؟چگونه پیش از دعوت و معرفی یک چهره به‌عنوان کارشناس سلامت، مدارک تحصیلی، صلاحیت حرفه‌ای، مجوز فعالیت و مستندات علمی اظهارات او به‌صورت مستقل بررسی نشده است؟
مسئولیت رسانه ملی در این زمینه صرفاً به پخش یک گفت‌وگو محدود نمی‌شود؛ زیرا تکرار دعوت از یک فرد، به‌تدریج برای او اعتبار اجتماعی و نوعی تأیید ضمنی نهادی ایجاد می‌کند.این اعتبار می‌تواند مردم را به اعتماد نابجا، انتخاب درمان‌های نامعتبر، قطع یا تأخیر در درمان‌های مؤثر و حتی پرداخت هزینه‌های مالی و جسمی جبران‌ناپذیر سوق دهد.
پیامد دیگر چنین عملکردی، تضعیف اعتماد عمومی به پزشکان متخصص، دانشگاه‌های علوم پزشکی، نظام آموزش پزشکی و دستاوردهای پژوهشی است؛ آسیبی که در شرایط بحران‌های سلامت می‌تواند بسیار پرهزینه باشد.نکته قابل تأمل آن است که در گزارش‌هایی از مکاتبات دادسرای جرائم پزشکی با شورای سلامت صداوسیما نیز نسبت به حضور افراد فاقد صلاحیت حرفه‌ای در برنامه‌های پزشکی و مسئولیت عوامل تولید در این زمینه هشدار داده شده است.
همچنین سازمان نظام پزشکی در واکنش به انتشار مطالب غیرعلمی در یکی از برنامه‌های تلویزیونی، رسماً نسبت به پیامدهای چنین اظهاراتی به ریاست سازمان صداوسیما هشدار داده است.این هشدارها نشان می‌دهد که مسئله، نگرانی شخصی یا اختلاف‌نظر میان گروه‌های پزشکی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با حقوق مردم، ایمنی بیماران و مسئولیت قانونی و حرفه‌ای رسانه است.
از منظر حکمرانی سلامت، رسانه ملی باید میان آزادی بیان و مسئولیت انتشار اطلاعات تخصصی تمایز قائل شود و اجازه ندهد ادعاهای اثبات‌نشده در پوشش آموزش پزشکی به افکار عمومی منتقل شوند.ضروری است کمیته‌ای مستقل با مشارکت فرهنگستان علوم پزشکی، وزارت بهداشت، سازمان نظام پزشکی و انجمن‌های علمی تخصصی، صلاحیت کارشناسان برنامه‌های سلامت را پیش از حضور رسانه‌ای ارزیابی کند.همچنین باید فهرست مستندات علمی هر برنامه، سوابق حرفه‌ای مهمانان، تعارض منافع احتمالی و مسئولیت تهیه‌کنندگان در برابر اطلاعات نادرست، شفاف و قابل پیگیری باشد.
صداوسیما موظف است در موارد انتشار ادعاهای نادرست و آسیب‌زا، همان میزان از آنتن و ظرفیت رسانه‌ای را برای اصلاح اطلاعات، آگاهی‌بخشی و جبران خطای احتمالی اختصاص دهد.طب سنتی ایران، به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی کشور، شایسته پژوهش علمی، پالایش روش‌های غیرمعتبر و معرفی دستاوردهای قابل اثبات است، نه آنکه به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به خرافات و ادعاهای درمانی فاقد شواهد تبدیل شود.حفظ سلامت مردم، پاسداری از مرجعیت علم و صیانت از اعتماد عمومی، اقتضا می‌کند که رسانه ملی به جای تریبون دادن به مدعیان بی‌پشتوانه، در جایگاه مروج دانش معتبر، پاسخ‌گو و مسئولیت‌پذیر قرار گیرد؛ زیرا در حوزه سلامت، انتشار یک ادعای نادرست می‌تواند به بهای از دست رفتن جان یک انسان تمام شود.
روابط عمومی و امور بین الملل فرهنگستان علوم پزشکی
